Kunstwerken in de openbare ruimte zijn een kunstvorm op zich, niet te verwarren met kunst gemaakt in het atelier of voor het interieur of de tentoonstellingsruimte.
Wie wil het – waar, wanneer en waartoe? Dan komt de vraag wie het zal maken.
Symposium kunst in de openbare ruimte, 9 Oktober 2026, Sprengel Museum Hannover
Een symposium over kunst in de openbare ruimte verrijkt de bezoekers met inzichten en maakt de sprekers wederzijds wijzer. De kennis wordt uitgewisseld, vermeerderd en verspreid. Ideaal! Kunst in het publiek domein – wie heeft er als passant op straten, pleinen, landschappen en parken niet mee te maken? Wie wordt niet op een of andere manier vertegenwoordigd in openbare beelden van de nationale geschiedenis, volkshelden, een schande of een zege? Iedereen wordt wel eens geraakt door een schone vorm met betekenis op een sprekende plek.
Beelden in het publiek domein behoren beroepshalve tot de expertise van kunstwetenschappers, overheden, bestuurders, (landschap)architecten, stedenbouwers, bewonersverenigingen, historici, activisten, culturele instituten en critici van doen. De kunstenaar is de spil van al deze betrokken partijen.
Op dit symposium verzamelen zich kunstenaars in een museum op uitnodiging van de landelijke kunstenaarsfederatie. Ze zijn als beroepsgroep onder elkaar. Ze hoeven niemand te overtuigen, hun gelijk niet te halen. En ze hoeven elkaar niets te vertellen, iedereen kent het klappen van de zweep.
Mensen, vanavond geen samenvatting van inzichten en standpunten. Laat maar zitten de systeemkritiek! Geen inflatiecorrectie verlangen! Voor een keer hoeft u niet te luisteren naar opdrachtgevers, burgers en belanghebbenden. Dit is een kunstenaarssymposium en daarom hebben we het over in de eerste plaats schoonheid en techniek, dan over geheime boodschappen in duidelijke beelden en over de kunst briljant te worden. Of over verlangen en vriendschap. We spreken over alles waar de buitenwacht geen weet van hoeft te hebben. Vandaag gaat het over vervulling.
PROGRAMMA
Voor het jaarsymposium van 2026 brengt de Duitse BBK (Federatie beeldend kunstenaars) kunstenaars, deskundigen en het publiek bijeen om te discussiëren over de rol van kunst in de openbare ruimte en kunst bij gebouwen. Het symposium richt zich op de vraag hoe kunst in de openbare ruimte vandaag de dag kan worden gedacht, vormgegeven en overgebracht – in het spanningsveld tussen maatschappelijke participatie, multifunctionele stedelijke ruimtes, politieke en sociale onderhandelingsprocessen en de eisen op het gebied van planning, gebruik en openbaarheid. Daarbij ligt de focus zowel op actuele uitdagingen als op perspectieven voor een toekomstbestendige praktijk. De BBK hoopt dat het symposium belangrijke impulsen en vergezichten zal opleveren voor de visie op kunst inde openbare ruimte.
Inleidingen in het thema kunst in de openbare ruimte
Andre Dekker, Künstler, Autor und Mitgründer Observatorium, Rotterdam
Birte Endrejat, Künstlerin, Berlin
Paneldiscussie – Kunst in de openbare ruimte en het kunstdiscours
Reiner Nagel, Bundesstiftung Baukultur, Potsdam
Andrea Knobloch, Künstlerin, Düsseldorf
Thorsten Goldberg, Künstler, Berlin
Moderator: Kay von Keitz, Kulturwissenschaftler, Autor und Kurator, Keulen
Workshop 1 - Kunst in de multifunctionele openbare ruimte
olv Thomas Kaestle, cultuurwetenschapper, Hannover
De eisen die aan het gebruik van de openbare ruimte worden gesteld, zijn veelvuldig en soms tegenstrijdig. In dit spanningsveld winnen kunst in de openbare ruimte en kunst in de bouw steeds meer aan belang. Worden er bepaalde functies aan toegewezen – bijvoorbeeld als identiteitsvormer, kritische instantie of esthetische verrijking? Welke werking ontvouwen ze, en onder welke voorwaarden kunnen ze zich vrij ontwikkelen? Hoe verhouden kunst in de openbare ruimte en kunst bij gebouwen zich tot de „vrije“ kunst? Gaat het om een koningsdiscipline of om een experimenteerruimte waar nieuwe bronnen worden aangeboord?
WS 2 – Is er behoefte aan een update van de procedures en de omgang met kunst inde openbare ruimte? olv Thorsten Goldberg, kunstenaar, Berlijn
Kunstwerken in de buitenruimte en in het bijzonder kunst bij gebouwen ontstaan via gereguleerde procedures. Veel daarvan is al decennialang gangbare praktijk en heeft zich in veel gevallen bewezen. Toch is het de moeite waard om regelmatig te vragen hoe actueel deze procedures zijn: hoe beïnvloeden verschillende soorten procedures de latere resultaten van wedstrijden? Welke relevantie hebben actuele ontwikkelingen van nieuwe artistieke formats voor kunst in de openbare ruimte en bij gebouwen? Hoe kan er beter naar de gehele levenscyclus van kunstwerken worden gekeken?
Workshop 3 - Visies op de openbare ruimte en kunst
olv Reiner Nagel, landelijke stichting voor cultuur van de gebouwde omgeving, Potsdam
De openbare ruimte is een omstreden goed en tegelijkertijd een ruimte voor nieuwe ontwerpen. Terwijl musea kunstwerken een gecontroleerde omgeving bieden, is openbare ruimte onvoorspelbaar – gekenmerkt door toevallige toeschouwers, wisselende weersomstandigheden, meervoudige symboliek en sociale dynamiek. Juist deze openheid biedt echter kansen: kunst kan stedelijke ruimtes opnieuw definiëren, architectuur verrijken en nieuwe gebruiksmogelijkheden openen. Veel mensen bewegen zich in de openbare ruimte. Welke betekenis hechten zij aan kunst op straat vanuit hun eigen perspectief? Welke kansen kan kunst bieden voor de sociale ruimte van de stad? Hoe zouden kunst inde openbare ruimte en kunst bij gebouwen zich verder kunnen ontwikkelen? Welke visies ontwikkelen de deelnemers voor kunst in de openbare ruimte?
https://www.bbk-bundesverband.de/projekte/symposien
LESNINI FIELD IS EEN BIJZONDER SOORT TUIN: een omheind privéterrein dat zich herstelt van grootschalige landbouw en is teruggegeven aan de bedreigde ecologie van een meanderende rivier. Dit stuk land droogt regelmatig uit en wordt stelselmatig overstroomd. Tuinieren betekent in dit perceel: het beschermen van de habitat van de oevers van de rivier en het vertellen van het verhaal van de plek en de ethiek en esthetiek in onze relatie met de natuurlijke omgeving. Korte residenties, publicaties vertellen van een plek met een betoverende uitstraling in het oog in de storm van omringende grootschalige industriële landbouw. In 2024 stond een groot deel van de Salinas Valley in Californië wekenlang onder water. Een jaar later was de zanderige prairie Lesnini Field veranderd in een veld vol vijvers en wilgen.
De oprichters van Lesnini Field, Andre Dekker en Erik Bakke, hebben vijf veldrapporten opgesteld, die te lezen zijn op de website: Lesnini Field Zij werken aan een kunstenaarsboek in beperkte oplage over het zichzelf in stand houdende natuurrijk temidden van de groenteindustrie in de vallei die ook bekend staat als Steinbeck-country
De kunstenaars van het Rotterdamse Observatorium nemen een bijzondere plaats in binnen het kunstlandschap: ze werken uitsluitend in openbare ruimtes waar verandering op komst is of gaande is, beperken zich niet tot één soort materiaal en produceren hun kunstwerken collectief. Het samenwerkingsverband is de juridische vorm van hun samenwerking, waarin het individu verantwoordelijk is voor zijn eigen kunstenaarschap en het samenwerkingsverband.
Verwondering en verbazing over de wereld brachten hen ertoe een vorm van sculptuur te ontwikkelen waarbij de toeschouwer of voorbijganger niet alleen naar het beeld kijkt, maar ook er vandaan kijkt. Deze observatieplekken zien er uitnodigend uit en bieden de bezoeker een vorm van bescherming om het dagelijks leven achter zich te laten, uit te rusten, te mijmeren en te kijken. De sculpturen hebben allemaal een ingang, maar zijn nooit volledig gesloten; het zijn geen gebouwen, maar architecturale constructies die in hun omgeving zijn ingebed. Bij het binnenkomen richt de blik zich vanzelf op de omgeving. Door het open karakter is de persoon in het observatorium zichtbaar voor de voorbijganger: hij/zij heeft zich in het openbaar teruggetrokken om over de wereld na te denken. De sculpturen hebben vaak een symbolisch karakter, zodat de aard en ontwikkeling van de plaats of de samenleving eruit kan worden afgelezen.
Toen de kunstenaars na tien jaar een pauze inlasten om aan een publicatie te werken, rees de vraag met wie zij hun architecturen voor observatie gemeen hadden. Welke plaatsen, behalve observatoria, zijn gewijd aan observatie?
Het eerste antwoord leidde naar tuinkunst met zijn belvédères en paviljoens in tuinen, parken en toeristische resorts. Het meer verbazingwekkende antwoord leidde naar astronomische bouwwerken, in het Duits zo mooi Kalenderbauten genoemd. Deze vorm van tijdarchitectuur vergemakkelijkt de observatie van de beweging van de aarde en de zonnestellen, en geeft de seizoenen, maanden en vierentwintig maanden weer. Het zijn levensgrote, begaanbare instrumenten die onze plaats, ons traject in de schepping meten en al het leven in relatie tot de kosmos plaatsen – zonder lens, zonder koepel, zonder abstracties.
Sindsdien nemen de begrippen tijd, verandering of overgang een grote plaats in in de motivatie van de kunstenaars. Ze streven naar de ontwikkeling van een vorm van architectuur en kunst, een artitectuur, die transformatieprocessen in de leefomgeving verbindt met de cycli van het universum
Het project Panorama-Waidmarkt, oktober 2024 – 2025, de eerste stap in het herstel van de stadswond na instorting van het stadsarchief van Keulen in 2009
Op uitnodiging van de stad Keulen bouwde kunstenaarsgroep Observatorium tegenover de plaats van instorting van het stadsarchief van Keulen een openbaar paviljoen – een tijdelijke architectuur om te verblijven, observeren, herinneren en spreken. Get stadsbestuur gaf opdracht om voorstellen te ontwikkelen voor een cultuur van herinnering rond het thema 'De toekomst van het stadsgeheugen'. Het paviljoen en het publieksprogramma fungeerden als archief, ontmoetingspllats, stadspodium en
monument.
In het paviljoen hebben de kunstenaars van Observatorium en twee begeleiders gedocumenteerd hoe de catastrofale instorting van het archief in 2009 het levensgevoel van de inwoners van Keulen tot op de dag van vandaag beïnvloedt. Alles wat de bezoekers in het paviljoen hebben achtergelaten, is opgenomen in het "Logboek van de tussentijd 2009-2025" als een document van reflectie en artistieke getuigenis, en wordt later overgedragen aan het Historisch Archief van de stad Keulen.
Waar staan we 16 jaar na de instorting van het archief in het genezingsproces? Hoe is het u, de instortingsplaats en uw stad sinds 2009 vergaan? Waar wacht u op? Waar droomt u van? Wat betekent de Waidmarkt voor verschillende generaties? Rouwen we nog steeds? Het paviljoen was een vierkant houten gebouw waarvan de zijden uit 24 deuren bestonden en dat in gesloten positie als een kluis kon worden gebruikt, en met open deuren ook als podium. Vanuit hert midden van het paviljoen kon men ontdekken dat de geopende deuren en alle dragende elementen precies op de vluchtlijnen naar het
middelpunt waren uitgelijnd. Zo werd het gebouw, als alle deuren open waren, een overdekt platform met een 360 °-uitzicht over de hele Waidmarkt: een compleet realistisch panorama van de plek waar het paviljoen stond.
Een uitgebreid evenementenprogramma, samengesteld door Andre Dekker en curator Kay von Keitz, vulde het aanbod voor alle geïnteresseerden aan. Onder andere het burgerinitiatief Archivkomplex, de kunstenaars Erik Bakke, Mischa Kuball, Reinhard Matz, Gabi Schillig, Boris Sieverts, Ivo Weber en Marja Zomer, de schrijfster Monika Rinck, de cabaretier Jürgen Becker en de auteur Martin Stankowski traden op. Betrokkenen uit kunst, cultuur en het maatschappelijk leven gingen met elkaar in gesprek om ideeën en visies voor een 'Nieuwe Waidmarkt' te ontwikkelen. Alle evenementen waren openbaar
en gratis.
"Het paviljoen is een plek waar de waarneming wordt aangescherpt en communicatie plaatsvindt, een openbare plek en tegelijkertijd een plek van afzondering", aldus Kay von Keitz bij de opening. "Het is een plek waar het leven rond de Waidmarkt door alle inwoners van Keulen kan worden geobserveerd, onderzocht, overwogen, besproken en vastgelegd", zei Andre Dekker, die van november 2024 tot april 2025 in Keulen vooronderzoek deed en contacten legde. "We willen de gastvrijheid van Keulen, die we sinds november in de stad hebben ervaren, nu naar het paviljoen brengen." Het kunstproject Panorama-Waidmarkt was de eerste stap op weg naar de ontwikkeling van een nieuwe stedelijke ruimte in Keulen, een levendig wijkcentrum en een aantrekkelijke plek voor de hele stad, dat tegelijkertijd de herinnering aan de instorting van het stadsarchief van Keulen in zich draagt. De basis voor dit proces, dat de komende jaren plaatvindt totdat de ondergrondse bouwwerkzaamheden van de noord-zuidmetro zijn voltooid, is het concept Auf dem Weg zu einem Neuen Waidmarkt (Op weg naar een nieuwe Waidmarkt). Kunst speelt hierbij een belangrijke rol, omdat het creatieve potentieel en de vormgevende kracht ervan van groot belang zijn voor het stadsleven en de ontwikkeling van een stad. Kunst dient om het bewustzijn en de waarneming te vergroten, de horizon te verbreden en open te staan voor nieuwe ideeën en concepten.
